"Öğretmeni her gün not gönderiyor: yerinde oturmuyor, arkadaşlarının sözünü kesiyor, defterini yine unutmuş." "Ödev yapmak her akşam bir savaşa dönüşüyor; iki satır yazıp kalkıyor." "Zeki ama sınavlarda soruları okumadan cevaplıyor." Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocukların anne babaları sık sık bu cümleleri kurar. Bu çocuklar çoğu zaman "yaramaz", "tembel" ya da "terbiyesiz" diye etiketlenir; oysa yaşadıkları güçlüğün kaynağı istek eksikliği değil, beynin dikkat ve dürtü kontrolünü düzenleme biçimidir.
Bu sayfada DEHB'nin yaşa göre nasıl göründüğünü, değerlendirmenin nasıl yapıldığını, tedavi seçeneklerini ve evde ve okulda işe yarayan yöntemleri bulacaksınız.
Üç görünüm
| Görünüm | Öne çıkan özellikler |
|---|---|
| Dikkat eksikliği ağırlıklı | Dalgınlık, unutkanlık, eşyaları kaybetme, yönergeleri takip edememe, işleri yarım bırakma |
| Hiperaktivite-dürtüsellik ağırlıklı | Yerinde duramama, sürekli konuşma, sırasını bekleyememe, düşünmeden hareket etme |
| Birleşik | Her iki grubun belirtilerinin birlikte görülmesi |
Dikkat eksikliği ağırlıklı çocuklar, özellikle kızlar, sınıfı rahatsız etmedikleri için çoğu zaman geç fark edilir. Hayallere dalan, sessiz ama ödevlerini bitiremeyen bir çocuk da DEHB yaşıyor olabilir.
Yaşa göre nasıl görünür?
Okul öncesi: Aşırı hareketlilik, tehlikeyi fark etmeden koşma ve tırmanma, oyuncaktan oyuncağa hızla geçme, kısa bir hikâyeyi bile dinleyememe. Bu yaşta hareketlilik olağandır; tanı ancak belirtiler yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazlaysa ve birden çok ortamda görülüyorsa düşünülür.
İlkokul: Sınıfta yerinde oturamama, ödevleri unutma ya da bitirememe, dikkatsizlik hataları, sırasını bekleyememe, arkadaş oyunlarını bozma. Bu dönem, belirtilerin en belirgin hâle geldiği ve tanının en sık konduğu dönemdir.
Ergenlik: Hareketlilik azalabilir, yerini iç huzursuzluk alır. Planlama ve zaman yönetimi güçlükleri, erteleme, dağınıklık, dürtüsel kararlar, trafikte ve sosyal ilişkilerde risk alma ön plana çıkar.
Evde ve okulda neler fark edilir?
Evde sabah hazırlıkları uzar, aynı yönerge defalarca tekrarlanır, oda düzeni hiç kurulamaz, kardeş kavgaları sıklaşır ve ödev saati bir mücadeleye dönüşür. Okulda ise öğretmenler sınıf düzenini bozan, sözü kesen, defter ve kitaplarını eksik getiren, yazılı sınavlarda bildiği soruları yanlış yapan bir öğrenciden söz eder. Bazı çocuklar ilgisini çeken etkinliklerde, örneğin bilgisayar oyunlarında, saatlerce odaklanabilir; bu durum DEHB'yi dışlamaz.
Neden olur?
DEHB'nin gelişiminde kalıtım çok güçlü bir rol oynar; ailede benzer özellikleri olan bir anne, baba ya da kardeş bulunması sık görülür. Erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve gebelikte sigara ya da alkole maruz kalma da riski artırabilir. DEHB, kötü ebeveynlikten ya da şekerli yiyeceklerden kaynaklanmaz; ancak tutarsız kurallar ve yoğun çatışma belirtilerin günlük hayattaki etkisini artırabilir.
Benlik saygısı ve arkadaşlıklar
DEHB'li çocuklar gün içinde yetişkinlerden çok sayıda olumsuz geri bildirim alır: "otur", "dikkat et", "yine mi unuttun". Bu geri bildirimler zamanla çocuğun kendini "beceriksiz" ya da "kötü çocuk" olarak görmesine yol açabilir. Dürtüsellik nedeniyle arkadaş oyunlarında kural bozma ya da sırasını bekleyememe, akran ilişkilerinde dışlanmaya neden olabilir. Bu nedenle tedavi yalnızca dikkat ve davranışları değil, çocuğun özgüvenini ve sosyal becerilerini de hedefler.
Değerlendirme günü neler olur?
- Anne baba ile gelişim öyküsü, belirtilerin başlangıcı ve ev hayatı ayrıntılı olarak konuşulur.
- Çocukla görüşülür ve oyun, çizim ya da kısa görevler sırasında gözlem yapılır.
- Anne baba ve öğretmen için yapılandırılmış ölçekler doldurulur; okul raporları ve karne yorumları incelenir.
- Gerekirse MOXO gibi bilgisayar tabanlı dikkat testleriyle değerlendirme desteklenir.
- İşitme ve görme sorunları, uyku bozuklukları, öğrenme güçlüğü, kaygı ve depresyon gibi benzer belirtiler yaratabilen durumlar araştırılır.
Destek planı
Ebeveyn eğitimi: Özellikle okul öncesi ve ilkokul çağında tedavinin temel taşıdır. Anne babalar net yönerge vermeyi, olumlu davranışı fark edip ödüllendirmeyi, tutarlı ve sakin sınırlar koymayı öğrenir.
Okul düzenlemeleri: Öğretmene yakın oturma, yönergeleri kısa ve tek tek verme, uzun görevleri parçalara bölme, sınavlarda ek süre ya da sessiz ortam gibi düzenlemeler çocuğun öğrenmesini kolaylaştırır.
Çocuğa yönelik beceri çalışmaları: Okul çağındaki çocuklar ve ergenlerle planlama, organizasyon ve öfke yönetimi becerileri üzerinde çalışılır.
İlaç tedavisi: Altı yaş ve üzerindeki çocuklarda belirtiler orta ya da ağır düzeydeyse ilaç tedavisi önerilebilir. Uyarıcı ve uyarıcı olmayan seçenekler vardır; doz kademeli olarak ayarlanır, iştah, uyku, boy-kilo ve nabız-tansiyon düzenli olarak izlenir.
Evde yapabilecekleriniz
- Sabah ve akşam rutinlerini resimli bir listeyle görünür kılın.
- Yönergeleri tek tek, göz teması kurarak ve kısa cümlelerle verin.
- Ödevi kısa bölümlere ayırın; aralarda beş dakikalık hareket molası verin.
- İstenen davranışı hemen fark edip söyleyin; ödülü küçük ve sık tutun.
- Ceza yerine önceden açıklanmış, tutarlı sonuçlar kullanın.
- Düzenli uyku, açık havada hareket ve akşam saatlerinde ekranın sınırlanması belirtileri hafifletir.
Ödev saati için küçük bir plan
Ödev saatini savaş alanı olmaktan çıkarmak için önce yer ve zaman sabitlenir: her gün aynı saatte, televizyon ve telefonun olmadığı bir masa. Ödev, çocuğun dikkat süresine göre on ya da on beş dakikalık bölümlere ayrılır ve her bölümün sonunda kısa bir mola verilir. Bir zamanlayıcı kullanmak, "ne zaman bitecek" belirsizliğini azaltır. Anne ya da baba ödevi çocuğun yerine yapmak yerine yakınında oturur, başlamasına yardım eder ve bitirdiği her bölümü fark eder. Ödev listesinin okuldan eve eksiksiz gelmesi için öğretmenle küçük bir iletişim defteri kullanmak da işe yarar. Akşam yorgunluğu belirtileri artırdığı için ödevleri mümkünse okuldan sonraki ilk saatlere almak daha verimlidir.
Ne zaman beklememeli?
- Okulda ciddi başarısızlık, sınıf tekrarı ya da okuldan uzaklaştırma gündemdeyse
- Dürtüsellik nedeniyle sık kazalar ve yaralanmalar oluyorsa
- Çocuk kendini sürekli "kötü" ya da "aptal" olarak tanımlamaya başladıysa
- Ergenlikte madde kullanımı, riskli araç kullanımı ya da kendine zarar verme ortaya çıktıysa
Aileler soruyor
Hareketli her çocukta DEHB var mıdır?
Hayır. Pek çok çocuk enerjik ve meraklıdır. DEHB'de belirtiler yaşıtlara göre belirgin biçimde fazladır, en az iki ortamda görülür ve çocuğun okulunu, ilişkilerini ya da güvenliğini etkiler.
DEHB ilaçları bağımlılık yapar mı?
Çocuk psikiyatristinin belirlediği dozda ve düzenli kontrollerle kullanılan bu ilaçlar alışkanlık yaratmaz. Araştırmalar, tedavi edilen DEHB'li gençlerde ileride madde kullanım riskinin artmadığını göstermektedir.
Tatlı yemek çocuğumu daha hareketli yapıyor, sebep beslenme olabilir mi?
DEHB'nin kökeni beslenmede değil, beyin gelişiminde ve kalıtımdadır. Bazı çocuklar şekerli yiyeceklerden sonra daha hareketli görünse de bu etki geçicidir ve çoğu zaman ortamın heyecanıyla, örneğin bir doğum günü kalabalığıyla ilişkilidir. Dengeli beslenme, düzenli öğünler ve yeterli su genel sağlık ve dikkat için yararlıdır; ancak sıkı diyetler tek başına tedavi yerine geçmez ve çocuğun beslenmesini gereksiz yere kısıtlayabilir.
Büyüyünce geçer mi?
Hareketlilik yaşla birlikte çoğu zaman azalır; dikkat ve planlama güçlükleri ise bir kısım gençte yetişkinlikte de sürebilir. Erken destek, çocuğun güçlü yanlarını geliştirerek bu güçlüklerle baş etmesini kolaylaştırır.