Çocuk ve ergenlerde EMDR

Kazadan sonra arabaya binerken titreyen, hastanede yaşadığı bir müdahaleden sonra beyaz önlüklü birini görünce ağlayan, okulda yaşadığı bir aşağılanmanın ardından sınıfa girmek istemeyen çocuklar… Bazı yaşantılar çocuğun zihninde "takılı kalır" ve olay geçmişte kalmış olsa bile çocuk her hatırlattığında o anı yeniden yaşar gibi tepki verir. EMDR, bu tür anıların çocuğun zihninde olağan bir hatıra gibi yerleşmesine yardımcı olmak amacıyla kullanılan bir terapi yöntemidir. Yetişkinlerde geliştirilmiş, zamanla çocuklara ve ergenlere uyarlanmıştır.

Bu sayfada çocuklarda EMDR'nin nasıl uygulandığını, hangi durumlarda kullanıldığını, ebeveynin rolünü ve sürece nasıl hazırlanılacağını bulacaksınız.

EMDR çocuklarda nasıl çalışır?

Korkutucu bir olay sırasında çocuğun beyni yaşananı her zamanki gibi işleyip yerleştiremeyebilir; olayın görüntüleri, sesleri, bedensel hisleri ve "ben güvende değilim" gibi inançlar bir arada ve ham bir biçimde kalır. EMDR'de çocuk bu anıyı kısa süreler boyunca zihninde tutarken terapist iki taraflı uyarım uygular. Bu sırada çocuk aynı anda hem anıya hem de şimdiki güvenli ortama dikkat eder. Süreç ilerledikçe anıya eşlik eden korkunun azaldığı, çocuğun olayı daha sakin anlatabildiği ve "artık güvendeyim" gibi yeni bir bakış açısının yerleştiği görülür.

Yaşa göre uyarlama

Küçük çocuklarda kullanılan "hikâye yöntemi"nde ebeveyn ve terapist birlikte, olayı çocuğun anlayabileceği bir dille, başından sonuna, güvenli bir son ile biten bir hikâye olarak anlatır. Çocuk dinlerken iki taraflı uyarım uygulanır.

Hangi durumlarda kullanılır?

• Deprem, yangın, kaza gibi tek bir olayla başlayan korkular ve travma belirtileri
• Ameliyat, yoğun bakım ya da acı veren tıbbi işlemler sonrası kaygı
• Köpek ısırması gibi bir olayla başlamış özgül fobiler
• Okulda zorbalık ya da aşağılanma deneyimleri
• Ani kayıplar ve zorlayıcı yas süreçleri
• Aile içi şiddete tanıklık sonrası belirtiler, güvenlik sağlandıktan sonra

EMDR çoğu zaman tek başına değil, ebeveyn danışmanlığı, okul desteği ve gerektiğinde diğer terapilerle birlikte kullanılır.

Hazırlık neden önemli?

EMDR'ye başlamadan önce çocuğun kendini güvende hissetmesi ve zor duygularla baş edebileceği araçlara sahip olması gerekir. Hazırlık döneminde çocukla birlikte bir "güvenli yer" hayal edilir ve çizilir; duyguları adlandırma, nefesle sakinleşme ve kelebek sarılması gibi beceriler öğretilir. Bazı çocuklar için bu dönem birkaç seans sürer; ağır ve tekrarlayan travmalar yaşamış çocuklarda daha uzun bir hazırlık gerekebilir. Güvenliği hâlâ tehdit altında olan, örneğin şiddetin sürdüğü bir ortamda yaşayan çocuklarda EMDR'ye başlanmaz; önce güvenlik sağlanır.

Seanslar nasıl ilerler?

Bir EMDR seansı çocuğun yaşına göre 30 ile 60 dakika arasında sürer. Seans, çocuğun o haftayı nasıl geçirdiğinin kısaca konuşulmasıyla başlar. Ardından çalışılacak anı ya da korku belirlenir; çocuk bu anının en zor kısmını çizebilir ya da kısaca anlatabilir. İki taraflı uyarım setleri arasında çocuğa aklına ne geldiği sorulur. Seans her zaman çocuğun sakin ve dengede hissettiği bir noktada, çoğu zaman güvenli yer imgesiyle ya da sevdiği bir oyunla bitirilir. Tek bir olayla ilgili belirtilerde birkaç seansta belirgin rahatlama görülebilir; birden fazla zorlayıcı yaşantıda süreç daha uzun olabilir.

Ebeveynin rolü

Küçük çocuklarda ebeveyn çoğu zaman seansta bulunur ve çocuğun güvenli üssü olarak sürecin parçasıdır. Hikâye yönteminde ebeveyn, olayla ilgili bilgileri terapistle önceden paylaşır ve hikâyenin hazırlanmasına katkı sağlar. Seans sonrasında evde çocukta görülebilecek değişiklikler, örneğin canlı rüyalar, yorgunluk ya da konuyu yeniden konuşma isteği hakkında bilgilendirilir. Ebeveynin kendisi de aynı olaydan etkilendiyse, kendi duygularıyla ilgilenmesi ve gerekiyorsa destek alması önemlidir; çünkü çocuklar ebeveynlerinin sakinliğinden güç alır.

Bir örnek

Yedi yaşındaki bir erkek çocuğu, bir yıl önce yaşadıkları depremden sonra hâlâ kendi odasında uyuyamıyor, kamyon geçtiğinde masanın altına saklanıyor. Hazırlık seanslarında güvenli yeri olarak dedesinin bahçesini çizer ve kelebek sarılmasını öğrenir. Ardından annesiyle birlikte hazırlanan deprem hikâyesi, "şimdi güvendeyiz" cümlesiyle biten bir sonla anlatılır; hikâye anlatılırken çocuğun dizlerine sırayla hafif dokunulur. Birkaç seans sonra çocuk depremi daha sakin anlatabilir hâle gelir, kamyon seslerine verdiği tepkiler azalır ve kademeli olarak kendi odasında uyumaya başlar.

Seanslar arasında evde

Seanstan sonraki birkaç gün içinde bazı çocuklarda kısa süreli yorgunluk, canlı rüyalar ya da olayla ilgili soruların artması görülebilir. Bu tepkiler genellikle geçicidir. Çocuğunuz konuşmak isterse sakin bir şekilde dinlemek, konuşmak istemezse zorlamamak yeterlidir. Hazırlık döneminde öğrenilen kelebek sarılması ve nefes oyunlarını evde birlikte tekrar etmek, çocuğun kendini düzenleme becerisini güçlendirir. Fark ettiğiniz değişiklikleri kısa notlarla kaydedip bir sonraki seansta paylaşmanız süreci kolaylaştırır.

Ergenlerde EMDR

Ergenlerde EMDR, yetişkin uygulamasına daha yakın bir biçimde yürütülür; ancak gencin gelişim dönemine özgü konular göz önünde bulundurulur. Gençler çoğu zaman yaşadıklarını ebeveynleriyle paylaşmakta zorlanır; bu nedenle seansların büyük bölümü baş başa yapılır ve ebeveynle hangi bilgilerin paylaşılacağı gençle birlikte belirlenir. Zorbalık, çevrim içi aşağılanma, ilişkilerde yaşanan zorlayıcı deneyimler ya da bir yakının ani kaybı bu yaş grubunda sık çalışılan konulardır. Gencin seanslarda kontrolün kendisinde olduğunu hissetmesi, sürecin güvenle ilerlemesi için temel koşuldur.

Evde yapabilecekleriniz

• Günlük rutinleri düzenli ve öngörülebilir tutun.
• Çocuğunuzun güvenli yer çizimini görebileceği bir yere asın.
• Olayla ilgili haber ve görüntülere maruz kalmasını sınırlayın.
• Gerilemeleri, örneğin altını ıslatmayı ya da yalnız yatamamayı, cezalandırmayın; bunların çoğu iyileşmeyle birlikte kendiliğinden azalır.
• Çocuğunuzun cesaret gösterdiği anları, örneğin korktuğu bir yere yeniden gitmesini, fark edip söyleyin.
• Kendi kaygılarınızı çocuğunuzun yanında değil, güvendiğiniz bir yetişkinle ya da terapistle paylaşmaya özen gösterin.