Ebeveyn danışmanlığı

Hiçbir çocuk bir kullanım kılavuzuyla doğmaz ve hiçbir anne baba her durumda ne yapacağını bilmez. Akşam yemeğinde başlayan bir tartışmanın nasıl kapı çarpmalarıyla bittiği, sabah okul hazırlığının nasıl her gün bir yarışa dönüştüğü, "hayır" kelimesinin neden bir savaş başlattığı… Bu durumlar pek çok ailenin günlük hayatının parçasıdır. Ebeveyn danışmanlığı, anne babaların bu döngüleri anlamalarına ve evde işe yarayan yeni yollar bulmalarına yardım eden bir süreçtir. Bir çocuğun davranışında değişiklik istediğimizde, çoğu zaman en hızlı ve kalıcı yol, onun etrafındaki yetişkinlerin yaklaşımında küçük ama tutarlı değişiklikler yapmaktır.

Bu sayfada ebeveyn danışmanlığının hangi durumlarda önerildiğini, görüşmelerin nasıl ilerlediğini ve evde uygulanabilecek temel yöntemleri bulacaksınız.

Kimler için?

Ebeveyn danışmanlığı bir "sorunlu aile" etiketi değildir. Çocuğunun gelişim dönemine uygun davranışları anlamak isteyen, belirli bir konuda takılı kaldığını hisseden ya da çocuğunun tanısı konmuş bir durumla, örneğin dikkat eksikliği, otizm ya da kaygıyla nasıl baş edeceğini öğrenmek isteyen her anne baba için uygundur. Sık konuşulan konular şunlardır:

• Öfke nöbetleri, vurma, ısırma, eşyaları fırlatma
• Kurallara uymama, sürekli pazarlık ve inatlaşma
• Uyku saati savaşları ve gece uyanmaları
• Yemek seçme ve sofrada yaşanan gerginlikler
• Ekran süresi ve dijital kurallar
• Kardeş kıskançlığı ve kardeş kavgaları
• Tuvalet eğitimi ve gerilemeler
• Boşanma, taşınma ya da yeni kardeş gibi değişikliklere uyum
• Ergenlikte iletişim kopukluğu, kapanan kapılar ve sınır tartışmaları

Davranışın ardındaki ihtiyaç

Çocukların zorlayıcı davranışları çoğu zaman karşılanmamış bir ihtiyacın ya da henüz gelişmemiş bir becerinin işaretidir. Market kasasında ağlayıp yere yatan üç yaşındaki bir çocuk, "isteğimi erteleyemiyorum ve bu duyguyla ne yapacağımı bilmiyorum" diyordur. Akşam yemeğinde sürekli kalkan altı yaşındaki bir çocuk yorgun, aç ya da ilgi eksikliği hissediyor olabilir. Ergen bir gencin kapıyı çarpması, "bana bir yetişkin gibi davranılmasını istiyorum ama nasıl ifade edeceğimi bilmiyorum" anlamına gelebilir. Ebeveyn danışmanlığında ilk adım, davranışı yargılamadan önce anlamaktır. Bu anlayış, sınır koymayı ortadan kaldırmaz; sınırın nasıl konacağını değiştirir.

Görüşmeler nasıl ilerler?

İlk görüşmede ailenin günlük düzeni, çocuğun gelişim öyküsü, mizacı, ebeveynlerin kendi çocukluk deneyimleri ve şimdiye kadar denedikleri yöntemler konuşulur. Ebeveynlerden zorlandıkları birkaç tipik anı ayrıntılı olarak anlatmaları istenir: ne oldu, kim ne dedi, nasıl sonuçlandı. Bu anlar, ailenin tekrar eden döngülerini görmek için bir pencere işlevi görür.

Sonraki görüşmelerde birkaç somut hedef seçilir ve her hedef için evde uygulanacak yöntemler planlanır. Ebeveynler bir sonraki görüşmeye kadar bu yöntemleri dener ve gözlemlerini not eder. Görüşmeler çoğu zaman yalnızca anne babayla yapılır; gerektiğinde çocukla birlikte oyun temelli etkileşim seansları da planlanabilir. Süreç genellikle birkaç ay sürer ve hedeflere ulaşıldıkça görüşmelerin aralığı açılır.

Temel yöntemler

Bu yöntemlerin ortak noktası, çocuğun ilgi ihtiyacını olumlu davranışlar yoluyla karşılamak ve sınırları öngörülebilir kılmaktır.

Ergenlikte ebeveynlik

Ergenlikte ebeveynliğin dili değişir. Kurallar artık tek taraflı değil, büyük ölçüde müzakereyle belirlenir; gencin özerklik ihtiyacına saygı gösterilirken güvenlikle ilgili konularda net sınırlar korunur. Gençle iletişimde nasihat yerine merak, sorgulama yerine dinleme, öfke anında tartışma yerine daha sonra konuşma daha etkilidir. Ebeveyn danışmanlığında ekran ve sosyal medya kuralları, ders çalışma düzeni, arkadaş ilişkileri, gece dönüş saatleri ve riskli davranışlar gibi konularda gencin de katılabileceği anlaşmalar kurmanın yolları üzerinde çalışılır.

Ebeveynler arasında uyum

Anne ve babanın kurallar konusunda farklı düşünmesi çok olağandır; ancak çocuğun önünde farklı mesajlar verilmesi, çocuğun kafasını karıştırır ve çatışmayı artırır. Görüşmelerde ebeveynlerin önce kendi aralarında ortak bir dil oluşturması, anlaşamadıkları konuları çocuğun yanında değil baş başa konuşması ve birbirlerinin kararlarını desteklemesi üzerinde durulur. Ayrı yaşayan ebeveynlerde de iki evde benzer temel kuralların olması çocuğa güven verir.

Ebeveynin kendine bakımı

Yorgun, uykusuz ve kaygılı bir ebeveynin sabırlı olması çok zordur. Ebeveyn danışmanlığında anne babaların kendi duygularını, örneğin öfkelerini, suçluluklarını ve yalnızlıklarını konuşabilmeleri de sürecin parçasıdır. Ebeveynin kendine küçük de olsa dinlenme alanları açması, destek ağını güçlendirmesi ve gerektiğinde kendisi için de yardım alması, çocuğa sunulan yaklaşımın sürdürülebilir olmasını sağlar.

Ceza ve ödül üzerine

Pek çok ebeveyn, çocuğun davranışını değiştirmenin yolunu ceza ya da büyük ödüllerde arar. Bağırmak, tehdit etmek ya da uzun süreli yasaklar o an davranışı durdurabilir; ancak çocuğa ne yapması gerektiğini öğretmez ve ilişkiyi yıpratır. Büyük ve seyrek ödüller ise çoğu zaman çabuk etkisini yitirir. Daha etkili olan, küçük ve sık geri bildirimlerdir: istenen davranışın hemen fark edilmesi, kısa bir övgü, birlikte geçirilen bir zaman. Kural ihlallerinde ise davranışla ilişkili, kısa süreli ve önceden bilinen sonuçlar kullanılır; örneğin oyuncağı fırlatan çocuğun o oyuncakla bir süre oynayamaması.

Bir örnek

Dört yaşındaki bir çocuğun anne babası, her akşam uyku saatinin bir buçuk saat süren bir mücadeleye dönüştüğünü anlatır. Görüşmede çocuğun gün boyu kreşte olduğu ve ebeveynlerle geçirdiği tek zamanın yatma saati olduğu fark edilir; çocuk bu zamanı uzatmak için her yolu dener. Akşam yemeğinden sonra yirmi dakikalık bir özel oyun zamanı eklenir, yatma rutini resimli bir listeyle sabitlenir ve rutin sırasında olumlu davranışlar fark edilir. Odadan çıkma davranışına ise sakin ve kısa bir yönlendirmeyle karşılık verilir. İki hafta içinde uyku saati yarım saate iner ve akşamlar ailece daha keyifli geçmeye başlar.