Çocuklarda kaygı bozuklukları

Akşam yatma saati geldiğinde odasından defalarca çıkıp "ya hırsız gelirse" diye soran, okul kapısında annesinin elini bırakamayan, doğum günü davetlerine gitmeden önce karnı ağrıyan ya da sınavdan günler önce uykusu kaçan çocuklar… Kaygı, çocukluğun doğal bir parçasıdır; karanlıktan, yabancılardan, köpeklerden korkmak belli yaşlarda beklenen şeylerdir. Ancak bazı çocuklarda bu korkular yaşla birlikte azalmak yerine büyür ve çocuğun dünyasını giderek daraltır.

Bu sayfada çocuklarda kaygının hangi biçimlerde görüldüğünü, yaşa göre nasıl farklılaştığını, değerlendirmenin ve desteğin nasıl planlandığını, sizin evde neler yapabileceğinizi bulacaksınız.

Yaşa göre nasıl görünür?

Küçük çocuklar kaygılarını çoğu zaman sözle anlatamaz; ağlama, yapışma, öfke nöbetleri ya da bedensel şikâyetlerle gösterirler. Ergenler ise kaygılarını gizlemeye, odalarına çekilmeye ya da sinirlilikle örtmeye daha yatkındır.

Başlıca kaygı türleri

• Ayrılık kaygısı: Anne, baba ya da bakım verenden ayrılmaya karşı yaşa uygun olmayan yoğun sıkıntı; onlara bir şey olacağı korkusu.
• Yaygın kaygı: Okul, sağlık, aile, haberler gibi pek çok konuda sürekli "ya olursa" soruları, güvence arama ve gerginlik.
• Özgül fobiler: Köpek, iğne, kusma, yükseklik, karanlık gibi belirli bir nesne ya da durumdan orantısız korku.
• Okul reddi: Kaygı nedeniyle okula gitmekte belirgin güçlük; çoğu zaman sabahları artan bedensel şikâyetlerle birlikte.
• Seçici konuşmazlık: Evde rahatça konuşan çocuğun okulda ya da yabancıların yanında hiç konuşamaması.
• Sosyal kaygı ve panik: Ayrı sayfalarda ayrıntılı olarak ele alınan, özellikle ergenlikte belirginleşen tablolar.

Evde ve okulda neler fark edilir?

Evde en sık fark edilen işaretler; uykuya geçişte zorluk ve anne babanın yatağına gelme, sık sık "emin misin?" diye sorma, yeni bir etkinlikten önce karın ağrısı, misafirlikten ya da kalabalıktan kaçınma ve küçük değişikliklerde aşırı tepki vermektir. Okulda ise öğretmenler çoğu zaman sessiz, söz almayan, hata yaptığında ağlayan, sınavlarda donup kalan ya da sık sık revire gitmek isteyen bir çocuk tarif eder. Kaygılı çocuklar genellikle "uslu" oldukları için okulda dikkat çekmez; bu yüzden ailenin ve öğretmenin gözlemlerini bir araya getirmek önemlidir.

Neden olur?

Kaygının tek bir nedeni yoktur. Bazı çocuklar doğuştan daha temkinli ve yeniliğe yavaş alışan bir mizaçla dünyaya gelir. Ailede kaygı bozukluğu öyküsü, taşınma, kardeş doğumu, boşanma, kayıp ya da hastalık gibi yaşam olayları, akran zorbalığı ve aşırı koruyucu ya da aşırı eleştirel tutumlar kaygının ortaya çıkmasına ve sürmesine katkıda bulunabilir. Çoğu zaman bu etkenler bir arada bulunur. Önemli olan suçlu aramak değil, kaygıyı sürdüren döngüyü anlamaktır.

Kardeşler ve aile hayatı

Kaygılı bir çocuk, ailenin günlük düzenini fark edilmeden değiştirebilir: Akşam yemekleri onun korkularına göre planlanır, tatiller iptal edilir, anne ya da babadan biri işini onun okul saatlerine göre düzenler, kardeşler ise ilginin hep kaygılı çocuğa yöneldiğini hisseder. Bu uyumlar sevgiden doğar; ancak zamanla hem kaygıyı besler hem de aile üyelerini yorar. Tedavi sürecinde ailenin hangi alanlarda kaygıya göre şekillendiğini birlikte gözden geçirir, adım adım olağan düzene dönmenin yollarını ararız.

Kaygıyı sürdüren döngü

Kaygılı bir çocuk korktuğu durumdan kaçındığında hemen rahatlar; anne baba da çocuğunu üzmemek için kaçınmaya izin verir ya da sürekli güvence verir. Bu döngü kısa vadede herkesi rahatlatır; ancak çocuk korktuğu şeyin aslında başa çıkılabilir olduğunu öğrenme fırsatını kaybeder. Bir sonraki sefer korku daha büyük, kaçınma daha geniş olur. Tedavinin merkezinde bu döngüyü nazik ama kararlı adımlarla tersine çevirmek vardır.

Değerlendirme günü neler olur?

1. Anne babayla birlikte kaygının ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı ve aileyi nasıl etkilediği konuşulur.
2. Çocukla yaşına uygun biçimde, küçük yaşlarda oyun ve çizim üzerinden, daha büyük yaşlarda sohbetle görüşülür.
3. Uyku, beslenme, okul ve arkadaşlıklar ayrıntılı olarak sorulur; gerekirse öğretmen gözlemleri istenir.
4. Kaygıya benzer belirtiler yaratabilen tiroit sorunları ya da astım ilaçları gibi bedensel etkenler gözden geçirilir.
5. Eşlik eden dikkat eksikliği, depresyon ya da öğrenme güçlüğü olup olmadığı değerlendirilir.

Destek planı

Çocuğa yönelik bilişsel davranışçı terapi: Çocuk, kaygının bedende nasıl hissedildiğini tanımayı, "endişe sesini" fark etmeyi ve korktuğu durumlara küçük basamaklarla yaklaşmayı öğrenir. Küçük yaşlarda oyun, hikâye ve çizimlerle desteklenir.

Ebeveyn katılımı: Anne babaya kaygı döngüsü anlatılır; güvence verme ve kaçınmaya izin verme alışkanlıklarını adım adım azaltmanın yolları birlikte planlanır. Küçük çocuklarda tedavinin en etkili kısmı çoğu zaman ebeveynle yapılan çalışmadır.

Okul ile iş birliği: Okul reddi ya da sınav kaygısında öğretmenle ortak bir plan yapılır: kademeli okula dönüş, sınıfta güvenli bir kişi, sınavlarda küçük düzenlemeler gibi.

İlaç tedavisi: Kaygı çok yoğunsa, terapiye rağmen yeterli düzelme olmuyorsa ya da çocuk okula gidemiyorsa bazı ilaçlar tedaviye eklenebilir. Bu karar her zaman aileyle birlikte ve ayrıntılı bilgilendirmeyle verilir.

Evde yapabilecekleriniz

• Çocuğunuzun korkusunu küçümsemeden adlandırın: "Bu seni gerçekten korkutuyor, anlıyorum."
• Aynı soruya verdiğiniz güvenceleri sınırlayın; bir kez yanıtlayıp "bunu konuşmuştuk, sen ne düşünüyorsun?" diye sorun.
• Kaçınmayı tamamen ortadan kaldırmaya değil, küçük adımlarla azaltmaya çalışın.
• Cesaret gösterdiği her küçük adımı, sonuç ne olursa olsun fark edin ve söyleyin.
• Sabah ve akşam rutinlerini öngörülebilir tutun; uyku düzeni kaygıyı doğrudan etkiler.
• Kendi kaygılarınızı yönetmeye çalışın; çocuklar anne babanın tepkilerinden çok şey öğrenir.

Ne zaman beklememeli?

• Çocuğunuz iki haftadan uzun süredir okula gidemiyorsa
• Kaygı nedeniyle uyku, yemek ya da oyun belirgin biçimde bozulduysa
• Kaygıya umutsuzluk, içe kapanma ya da ölümden söz etme eşlik ediyorsa
• Kendine zarar verme davranışı ortaya çıktıysa