Çocuğunda otizm spektrumuyla ilgili bir şüphe bulunan ailelerin en çok merak ettiği konulardan biri, tanının nasıl konduğudur. Otizmin bir kan tahlili ya da beyin görüntülemesi yoktur; tanı, deneyimli bir uzmanın çocuğu gözlemlemesine ve ailenin anlattığı gelişim öyküsüne dayanır. ADOS-2, bu gözlemi belirli kurallara göre, standart malzemeler ve etkinliklerle yapmayı sağlayan, dünyada yaygın kullanılan bir araçtır.
Bu sayfada ADOS-2'nin ne olduğunu, hangi yaşlarda nasıl uygulandığını, değerlendirme gününün nasıl geçtiğini ve sonuçların nasıl kullanıldığını bulacaksınız.
ADOS-2 nedir?
ADOS-2, otizm tanısal gözlem ölçeğinin güncellenmiş ikinci sürümüdür. Uygulayıcı, çocukla birlikte bir dizi oyun ve etkinlik yapar; bu etkinlikler sırasında çocuğun göz temasını, jest ve mimiklerini, ilgisini paylaşma biçimini, isteklerini nasıl ifade ettiğini, hayali oyunlarını, sohbeti sürdürme becerisini ve tekrarlayıcı davranışlarını gözlemler. Etkinlikler, sosyal iletişimin doğal olarak ortaya çıkabileceği "fırsatlar" yaratacak biçimde tasarlanmıştır. Örneğin bir oyuncağın aniden durması, çocuğun yardım isteyip istemediğini ya da yetişkinle bu durumu paylaşıp paylaşmadığını gözlemeye olanak tanır.
Modüller
ADOS-2, çocuğun yaşına ve konuşma düzeyine göre seçilen farklı modüllerden oluşur:
| Modül | Kimler için? |
|---|---|
| Küçük çocuk modülü | Henüz yürümeye başlamış, 12–30 ay arası, az konuşan ya da hiç konuşmayan çocuklar |
| Modül 1 | Konuşması olmayan ya da tek kelimeler kullanan çocuklar |
| Modül 2 | Kısa cümleler kuran ama akıcı konuşmayan çocuklar |
| Modül 3 | Akıcı konuşan çocuklar ve küçük ergenler |
| Modül 4 | Akıcı konuşan büyük ergenler ve yetişkinler |
Küçük yaş ve düşük konuşma düzeyine uygun modüllerde etkinlikler daha çok oyun temellidir; baloncuklar, oyuncak arabalar, kitaplar ve yap-boz gibi malzemeler kullanılır. Akıcı konuşan çocuklar ve gençlere uygulanan modüllerde ise oyunun yanında sohbet, duygular, arkadaşlıklar ve günlük hayat hakkında sorular yer alır.
Değerlendirme günü nasıl geçer?
- Karşılama: Çocuğun ortama alışması için kısa bir süre tanınır. Küçük çocuklarda ebeveyn odada kalır.
- Uygulama: Uygulayıcı, seçilen modüle uygun etkinlikleri sırayla sunar. Bu bölüm genellikle 40–60 dakika sürer ve çocuk için bir oyun seansı gibi görünür.
- Ebeveyn görüşmesi: Gelişim öyküsü, ilk yıllardaki sosyal iletişim, konuşma, oyun, tekrarlayıcı davranışlar ve duyusal özellikler ayrıntılı olarak konuşulur.
- Puanlama: Gözlemler, aracın kurallarına göre puanlanır.
- Bütünleştirme: Sonuçlar; ebeveyn görüşmesi, okul gözlemleri, gelişim değerlendirmeleri ve klinik görüşmeyle birlikte değerlendirilir.
- Sonuç görüşmesi: Bulgular aileyle anlaşılır bir dille paylaşılır ve sonraki adımlar konuşulur.
Çocuğunuzu nasıl hazırlayabilirsiniz?
Değerlendirme günü çocuğunuzun dinlenmiş ve tok olması, en iyi performansını gösterebilmesi için önemlidir. Uyku saatine ya da öğün saatine denk gelmeyen bir zaman seçmek yararlıdır. Çocuğunuza "oyuncaklarla oynayacağımız bir yere gideceğiz" gibi basit bir açıklama yapabilirsiniz. Görme ya da işitme için kullandığı bir cihaz varsa o gün mutlaka takılı olsun. Çok sevdiği bir oyuncak ya da atıştırmalık, bekleme süresinde onu rahatlatabilir.
Değerlendirme sırasında ebeveynin rolü
Küçük çocuklarda ebeveyn çoğu zaman odadadır. Bu durumda çocuğunuza yardım etmemeniz, onun yerine yanıt vermemeniz ya da etkinliği yönlendirmemeniz istenir; çünkü amaç çocuğun kendiliğinden ortaya çıkan davranışlarını gözlemlemektir. Çocuğunuzun "evde böyle yapmıyor" dediğiniz davranışları olursa bunları değerlendirmenin sonunda paylaşabilirsiniz; bu bilgiler de değerlendirmeye katkı sağlar.
Sonuçlar nasıl yorumlanır?
ADOS-2 puanları, gözlemlenen davranışların otizm spektrumuyla ne ölçüde uyumlu olduğunu ve uyumluysa belirtilerin hangi düzeyde olduğunu gösterir. Ancak ADOS-2 tek başına tanı koydurmaz:
- Çocuğun o günkü durumu, örneğin yorgunluk, hastalık ya da yeni ortama yönelik kaygı, gözlemi etkileyebilir.
- Bazı çocuklar kısa ve yapılandırılmış bir ortamda iyi uyum gösterebilir; güçlükleri ise okul ve kalabalık gibi doğal ortamlarda belirginleşir.
- Dil gecikmesi, kaygı bozuklukları, dikkat eksikliği ya da işitme sorunları bazı benzer bulgulara yol açabilir.
Bu nedenle tanı kararı, ADOS-2 sonuçlarının ayrıntılı gelişim öyküsü, ebeveyn görüşmesi, gerekirse diğer ölçekler ve klinik değerlendirmeyle birlikte ele alınmasıyla verilir.
ADOS-2 ile birlikte kullanılan bilgiler
Güvenilir bir otizm değerlendirmesi, tek bir oturumdaki gözleme dayanmaz. ADOS-2'nin yanında şu bilgiler de birlikte ele alınır: doğumdan bugüne gelişim basamakları ve ailenin ilk fark ettiği farklılıklar; ailenin çektiği ev videoları; kreş, anaokulu ya da okul öğretmenlerinin gözlemleri; dil, bilişsel beceriler ve motor gelişimle ilgili değerlendirmeler; işitme testi sonuçları. Bazı durumlarda ebeveynle yapılandırılmış bir gelişim görüşmesi de uygulanır. Bu bilgilerin hepsi bir araya geldiğinde, çocuğun hem güçlü yanları hem de destek gerektiren alanları daha net görülür ve tedavi planı buna göre şekillenir.
Değerlendirme sonrası
Değerlendirme sonunda otizm spektrum bozukluğu tanısı konursa aileye özel eğitim, dil ve konuşma terapisi, ebeveyn aracılı programlar ve okul düzenlemeleri gibi sonraki adımlar hakkında yol gösterilir. Tanı konmasa bile değerlendirme sırasında fark edilen dil gecikmesi, dikkat güçlüğü ya da kaygı gibi durumlar için öneriler sunulur. Bazı çocuklarda, özellikle çok küçük yaşta, belirli bir süre sonra yeniden değerlendirme yapılması önerilebilir.
Bir örnek
İki buçuk yaşındaki bir kız çocuğu, konuşmasının yaşıtlarından geri olması nedeniyle değerlendirmeye getirilir. Ailesi, kızlarının adına her zaman dönmediğini ama müzik çaldığında çok mutlu olduğunu, uzun süre aynı kitabın sayfalarını çevirdiğini anlatır. Uygun modülle yapılan değerlendirmede çocuğun baloncuk oyununa ilgi gösterdiği ama baloncuklar durduğunda yetişkine bakarak devam etmesini istemediği, göstermek için işaret etmediği gözlenir. Ebeveyn görüşmesi ve gelişim değerlendirmesiyle birlikte otizm spektrum bozukluğu tanısı konur. Aileyle aynı hafta içinde yoğun eğitim ve ebeveyn programı planlanır.
Değerlendirmenin duygusal yanı
Değerlendirme günü aileler için çoğu zaman kaygılı bir gündür. Bazı ebeveynler sonucun bir "etiket" olacağından korkar; bazıları ise yıllardır taşıdıkları sorulara nihayet yanıt bulmanın rahatlamasını yaşar. Her iki duygu da olağandır. Sonuç görüşmesinde sorularınızı sormak, düşünmek için zaman istemek ve gerekirse ikinci bir görüşme planlamak hakkınızdır.
Ne zaman beklememeli?
- Kazanılmış kelimelerin ya da sosyal becerilerin kaybolması
- On iki ayda işaret etme ve el sallama gibi jestlerin olmaması
- Kendine zarar veren tekrarlayıcı davranışlar
- Ağır uyku ve beslenme sorunları, kilo kaybı ya da büyümede duraklama
- Ailenin yoğun kaygı ve tükenmişlik içinde olması
Aileler soruyor
ADOS-2 bir zekâ testi mi?
Hayır. ADOS-2 zekâyı ölçmez; sosyal iletişim, etkileşim ve tekrarlayıcı davranışları gözlemler. Gerekirse bilişsel değerlendirme ayrıca yapılır; çünkü çocuğun öğrenme düzeyini bilmek, eğitim planını hazırlarken önemlidir.
Çocuğum o gün huysuzdu, sonuç yanlış çıkar mı?
Uygulayıcılar çocuğun o günkü durumunu göz önünde bulundurur. Gözlemin çocuğun olağan davranışlarını yansıtmadığı düşünülürse değerlendirme başka bir güne tekrarlanabilir.
Değerlendirme ne kadar sürer?
Oyun temelli gözlem genellikle 40–60 dakika sürer; ebeveyn görüşmesi ve sonuç paylaşımıyla birlikte toplam süre daha uzundur. Küçük çocuklarda ve kolay yorulan çocuklarda değerlendirme iki ayrı güne bölünebilir; sonuç görüşmesi de çoğu zaman bulguların bütünleştirilmesi için ayrı bir randevuda yapılır.
ADOS-2 sonucu okul raporunda kullanılabilir mi?
ADOS-2 bulguları, klinik değerlendirmeyle birlikte hazırlanan raporlarda yer alabilir ve özel eğitim süreçlerinde kullanılabilir. Raporun içeriği ve kimlerle paylaşılacağı aileyle birlikte belirlenir.