Çocuk ve ergenlerde ilaç tedavisi

"İlaç kullanırsa uyuşur mu?", "Büyümesini etkiler mi?", "Bağımlı olur mu?", "Ömür boyu mu kullanacak?" Çocuğu için psikiyatrik ilaç önerilen her anne babanın aklına bu sorular gelir; çok da doğaldır. Çocuklarda ilaç tedavisi, yetişkinlere göre daha da özenli bir değerlendirme gerektirir. Çünkü çocuğun beyni ve bedeni hâlâ gelişmektedir, okul ve aile hayatı tedaviden doğrudan etkilenir ve kararı çocuk adına aile verir. Bu sayfa, ilaç kararının nasıl verildiğini ve tedavi sürecinin nasıl izlendiğini anlaşılır biçimde anlatmak için hazırlandı.

Burada yazanlar genel bilgilendirme içindir; çocuğunuza özel ilaç, doz ve süre kararı muayene sonrasında, çocuğunuzun bütün özellikleri göz önüne alınarak verilir.

Ne zaman ilaç düşünülür?

Çocuk ve ergenlerde pek çok güçlükte ilk adım ilaç değildir. Ebeveyn danışmanlığı, terapi, okul düzenlemeleri ve günlük düzene yönelik değişiklikler çoğu zaman önce denenir. İlaç genellikle şu durumlarda gündeme gelir:

• Dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin okul başarısını, arkadaşlıkları ve güvenliği belirgin biçimde etkilemesi
• Ağır kaygı, takıntı ya da depresyonun terapiye rağmen yeterince düzelmemesi
• Çocuğun okula gidememesi, yemek yiyememesi ya da uyuyamaması
• Kendine ya da başkalarına zarar verme riskinin bulunması
• Otizm ya da gelişimsel farklılıklara eşlik eden ağır öfke nöbetleri, saldırganlık ya da kendine zarar verme
• Bipolar bozukluk ya da psikotik belirtiler gibi ilaç tedavisinin temel olduğu durumlar

Karar nasıl verilir?

1. Tanının netleştirilmesi: Belirtilerin nedeni ve şiddeti ayrıntılı olarak değerlendirilir; gerekirse ölçekler ve testler kullanılır.
2. İlaç dışı seçeneklerin gözden geçirilmesi: Şimdiye kadar nelerin denendiği, neyin işe yarayıp neyin yaramadığı konuşulur.
3. Sağlık değerlendirmesi: Boy, kilo, nabız, tansiyon, kalp hastalığı öyküsü, kullanılan diğer ilaçlar sorgulanır; gerekirse tahlil ya da kalp değerlendirmesi istenir.
4. Bilgilendirme: Önerilen ilacın ne işe yarayacağı, ne zaman etki göstereceği, olası yan etkileri ve izlem planı anlatılır.
5. Ortak karar: Aileyle ve yaşına uygun biçimde çocukla ya da gençle birlikte karar verilir. Ergenlerin görüşü özellikle önemlidir; çünkü tedaviye katılımları başarıyı belirler.

Sık kullanılan ilaç grupları

Her grupta çocuk ve ergenlerde güvenliği ve etkinliği araştırılmış ilaçlar tercih edilir; doz çocuğun yaşına ve kilosuna göre belirlenir.

İzlem nasıl yapılır?

Çocuklarda ilaç tedavisi düzenli izlem demektir. İlk haftalarda kontroller daha sık, sonra daha seyrek yapılır.

Ailelerin evde küçük bir gözlem defteri tutması, örneğin uyku saati, iştah, ruh hâli ve okul notları, kontrollerde çok değerli bilgi sağlar.

Yan etkiler

Yan etkilerin çoğu hafiftir ve ilk haftalarda görülüp azalır. Dikkat eksikliği ilaçlarında iştah azalması, uykuya dalmakta güçlük ve baş ağrısı; antidepresanlarda mide bulantısı, baş ağrısı ve ilk haftalarda geçici huzursuzluk; bazı antipsikotiklerde iştah ve kilo artışı en sık görülenlerdir. Bu yan etkilerin çoğu doz ayarı, alınma saatinin değiştirilmesi ya da başka bir ilaca geçilmesiyle yönetilebilir. Antidepresan başlanan çocuk ve gençlerde ilk haftalarda ruh hâlindeki ani kötüleşme ya da kendine zarar verme düşünceleri yakından izlenir; aile bu konuda önceden bilgilendirilir.

Okul ve günlük hayat

İlaç tedavisinin amacı çocuğu "sakinleştirmek" ya da "uslu" yapmak değil, onun öğrenmesini, ilişkilerini ve günlük hayatını kolaylaştırmaktır. Uygun doz bulunduğunda çocuk kendisi gibi kalır, hatta pek çok aile çocuklarının daha mutlu ve özgüvenli olduğunu anlatır. Dozun, okul saatlerine ve ödev zamanına göre ayarlanması, hafta sonu ve tatil planlaması gibi konular da izlemde konuşulur.

Bırakma süreci

Belirtiler uzun süredir kontrol altındaysa ve çocuk ya da genç önemli bir değişim döneminde değilse, örneğin sınav haftası ya da okul değişikliği gibi, ilacın azaltılması ve bırakılması planlanabilir. Bırakma çoğu ilaçta kademeli yapılır; bu süreçte ve sonrasında belirtiler yakından izlenir. Bazı çocuklarda ilaç bir süre sonra tamamen bırakılabilir, bazılarında ise daha uzun süreli kullanım gerekebilir.

Bir örnek

Dokuz yaşındaki bir çocuk, ebeveyn eğitimi ve okul düzenlemelerine rağmen sınıfta yerinde duramıyor, arkadaşlarıyla sürekli kavga ediyor ve kendini "kötü çocuk" olarak tanımlamaya başlamış. Ayrıntılı değerlendirme sonrası dikkat eksikliği ve hiperaktivite tanısıyla aileye ilaç seçeneği anlatılır. Kalp öyküsü sorgulanır, boy, kilo ve tansiyon ölçülür. Düşük dozla başlanır, iki haftada bir kontrollerle doz ayarlanır. Öğretmenden alınan geri bildirimler olumlu yönde değişir; çocuk ödevlerini daha kolay bitirir, arkadaşlarıyla daha az çatışır. Öğle yemeğinde iştah azalması fark edilir ve kahvaltı ile akşam yemeği güçlendirilerek kilo takibi sürdürülür.

Ergenlerde ilaç tedavisi

Ergenlik döneminde ilaç tedavisinin başarısı büyük ölçüde gencin kendi katılımına bağlıdır. Gençler ilaçları kendilerini "farklı" ya da "hasta" hissettirdiği için reddedebilir, arkadaşları arasında ilaç kullandığının bilinmesinden çekinebilir. Bu nedenle karar sürecine gencin de etkin biçimde katılması, ilacın neden önerildiğinin ve hangi hedeflere hizmet ettiğinin onunla açıkça konuşulması önemlidir. Alkol ve maddelerin ilaçlarla etkileşimi, ehliyet ve araç kullanımı, gebelik planı gibi konular da yaşına uygun biçimde ele alınır.

Evde dikkat edilecekler

• İlaçları her gün aynı saatte ve önerilen dozda verin; unutulan dozu ikiye katlamayın.
• Kutuları evdeki hiçbir çocuğun erişemeyeceği yüksek ve kilitli bir dolapta tutun; kardeşlerin de bu ilaçlara dokunmaması gerektiğini anlatın.
• Ergenlerin ilaçlarını kendi başına kullanma sorumluluğunu kademeli olarak devredin ve kullanımı nazikçe takip edin.
• Yan etkileri ve davranış değişikliklerini not edin, kontrollerde paylaşın.
• Başka bir hekime ya da eczaneye başvurduğunuzda çocuğunuzun kullandığı ilaçları belirtin.